مجوز واردات خودرو با سود بازرگانی صفر برای نخبگان؛ حمایت از سرمایه انسانی یا توزیع رانت؟
تصمیم دولت برای اعطای مجوز واردات یک دستگاه خودرو با سود بازرگانی صفر به نخبگان خارج‌نشین، اگرچه با هدف تسهیل بازگشت سرمایه انسانی کشور مطرح شده، اما یک پرسش جدی ایجاد می‌کند: چرا باید مشوق بازگشت متخصصان، امتیاز ویژه واردات خودرو باشد و چه سازوکاری قرار است مشخص کند چه کسی «نخبه» است و چرا باید از چنین امتیازی برخوردار شود؟
به گزارش رکاب‌آنلاین، حمایت از نخبگان و ایجاد انگیزه برای بازگشت متخصصان ایرانی خارج از کشور، هدفی قابل دفاع است، اما محل بحث، ابزار انتخاب‌شده برای این سیاست است. دولت در بسته جدید، واردات یک دستگاه خودرو با سود بازرگانی صفر را به‌عنوان یکی از مشوق‌های بازگشت نخبگان در نظر گرفته است، امتیازی که با توجه به ساختار تعرفه‌ای خودرو، می‌تواند ارزش مالی قابل توجهی داشته باشد.
پرسش نخست این است که اساساً «نخبه» در این طرح چه تعریفی دارد؟ آیا داشتن مدرک دانشگاهی، سابقه فعالیت در یک شرکت خارجی یا قرار گرفتن در فهرست‌های مشخص، برای دریافت چنین امتیازی کافی است؟ اگر معیار، تخصص و اثرگذاری اقتصادی و علمی است، چرا نتیجه این ارزیابی باید به مجوز واردات خودرو با عوارض کمتر منتهی شود؟
این نخستین بار نیست که واردات خودرو به‌عنوان امتیاز برای گروهی خاص مورد استفاده قرار می‌گیرد. در سال‌های گذشته، ورزشکاران و اعضای تیم ملی نیز مشمول چنین امتیازهایی شده‌اند. در سال ۱۴۰۱ نیز واردات یک دستگاه خودرو برای بازیکنان و کادر فنی تیم ملی با سود بازرگانی صفر مجاز شد، مصوبه‌ای که بعدها هیات عمومی دیوان عدالت اداری به دلیل ایرادات قانونی و تبعیض ابطال کرد.
تجربه همین سال‌ها نشان می‌دهد هرگاه واردات خودرو از یک قاعده عمومی به امتیازی برای گروهی خاص تبدیل شده، بحث تبعیض و رانت نیز به دنبال آن مطرح شده است. تفاوتی ندارد دریافت کننده امتیاز ورزشکار باشد، ساکن یک منطقه خاص یا نخبه خارج‌نشین، مسئله اصلی، معیار اعطای امتیاز و ضرورت آن است.
از سوی دیگر، تصمیم جدید دولت در شرایطی مطرح شده که همین روزها موضوع واردات خودروهای لوکس توسط ایرانیان خارج از کشور محل اختلاف میان سیاستگذاران بود و محدودیت منابع ارزی به‌عنوان یکی از دلایل مخالفت با این واردات مطرح شد. بنابراین این سؤال نیز بی‌پاسخ می‌ماند که اگر واردات خودرو در شرایط فعلی نیازمند مدیریت منابع و اولویت‌بندی است، چرا باید برای یک گروه خاص مسیر ترجیحی ایجاد شود؟
البته حمایت از بازگشت نخبگان می‌تواند ابزارهای متنوع‌تری داشته باشد، از تسهیل فعالیت حرفه‌ای و انتقال سرمایه گرفته تا مشوق‌های مالیاتی و ایجاد فرصت‌های شغلی و تحقیقاتی. این ابزارها ارتباط مستقیم‌تری با هدف بازگشت سرمایه انسانی دارند تا اعطای امتیاز واردات خودرو.
در نهایت، بحث بر سر یک دستگاه خودرو نیست، بحث بر سر منطق سیاستگذاری و مرز میان مشوق و امتیاز ویژه است. اگر دولت معتقد است بازگشت نخبگان برای اقتصاد کشور ارزش ایجاد می‌کند، باید معیارهای انتخاب و منافع این سیاست را شفاف کند تا حمایت از سرمایه انسانی، در افکار عمومی به معنای توزیع یک رانت جدید تعبیر نشود.
