فرصت‌های سوخته صنعت خودرو؛ از تولید تا صادرات
گزارش تازه مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد صنعت خودرو ایران با وجود ظرفیت تولید سالانه دو میلیون دستگاه و رشد سهم بخش خصوصی، همچنان گرفتار زیان انباشته، وابستگی ارزی، رکود صادرات و معضل ۱۳ میلیون خودروی فرسوده است؛ تصویری که از فرصت‌های بزرگ اما از دست‌رفته این صنعت حکایت دارد.
کارگراف؛ مرکز پژوهش‌های مجلس در تازه‌ترین گزارش خود، تحولات صنعت خودرو طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ را بررسی کرده است. این گزارش نشان می‌دهد که صنعت خودرو ایران در حالی ظرفیت بالقوه تولید دو میلیون دستگاه در سال را دارد که هدف برنامه هفتم توسعه دستیابی به تولید سه میلیون دستگاه بوده است. بیشترین تیراژ سالانه خودرو در سال ۱۳۹۶ با یک‌میلیون و ۴۲۹ هزار دستگاه ثبت شده و کمترین میزان تولید در سال ۱۳۹۸ با ۷۵۸ هزار دستگاه رقم خورده است.
رشد سه‌برابری خودروسازان خصوصی
یکی از نقاط روشن این گزارش، رشد بخش خصوصی در صنعت خودرو است. سهم تولیدکنندگان خصوصی در بازار از ۸ درصد در سال ۱۳۹۵ به ۲۴ درصد در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است. این تحول به همراه آزادسازی واردات از سال ۱۴۰۰ موجب کاهش شاخص انحصار و ایجاد رقابت بیشتر شده است.
زیان انباشته غول‌های دولتی
در مقابل، دو خودروساز بزرگ کشور همچنان با زیان انباشته دست‌وپنجه نرم می‌کنند. ایران‌خودرو و سایپا با وجود اصلاحات اخیر در سیاست قیمت‌گذاری، همچنان زیان‌ده هستند. در حالی که خودروسازان خصوصی اغلب سودآور بوده‌اند، زیان شرکت‌های بزرگ ناشی از تحریم‌ها، سیاست‌های کنترلی قیمت، نوسانات ارزی و مشکلات تأمین قطعات عنوان شده است.
سرمایه‌گذاری و اشتغال در مسیر صعودی
از سال ۱۴۰۰ روند سرمایه‌گذاری در صنعت خودرو رشد قابل‌توجهی داشته و همزمان اشتغال نیز افزایش یافته است. شاخص مدیران خرید (شامخ) هم نشان می‌دهد فعالان صنعت شرایط تولید را در مجموع رو به بهبود ارزیابی کرده‌اند.
بحران مصرف سوخت و خودروهای فرسوده
این گزارش زنگ خطر جدی برای ناوگان فرسوده کشور به صدا درآورده است. در حال حاضر بیش از ۱۳ میلیون خودروی فرسوده در حال تردد است. هرچند با اجرای آیین‌نامه جدید در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۵۰ هزار خودرو اسقاط شد، اما همچنان با هدف برنامه هفتم توسعه (۵۰۰ هزار دستگاه در سال) فاصله وجود دارد. همزمان مصرف روزانه بنزین از ۱۲۰ میلیون لیتر فراتر رفته و از سطح تولید سبقت گرفته است.
رکود در صادرات؛ وابستگی به واردات
بررسی آمار واردات و صادرات نشان می‌دهد میانگین قیمت خودروهای وارداتی بیش از ۲۰ هزار دلار بوده و واردات سالانه هیچ‌گاه از ۸۰ هزار دستگاه عبور نکرده است. صادرات خودرو هم بسیار محدود بوده و از چند هزار دستگاه فراتر نرفته است. صادرات بدنه خودرو نیز نسبت به سال ۱۳۹۷ به کمتر از یک‌سوم کاهش یافته است.
چالش داخلی‌سازی
در حالی‌که خودروسازان بزرگ حدود ۷۰ درصد داخلی‌سازی دارند، این رقم برای شرکت‌های خصوصی به حدود ۲۰ درصد محدود می‌شود. همین تفاوت باعث شده که خودروهای بخش خصوصی با ارزبری میانگین ۱۳ هزار دلاری وابستگی سنگین‌تری به واردات داشته باشند.
جمع‌بندی گزارش بازوی پژوهشی مجلس نشان می‌دهد صنعت خودرو ایران درگیر فرصت‌های بزرگی است که به دلیل دخالت‌های دولتی، تحریم‌ها و سیاست‌های ناکارآمد تجاری نیمه‌سوز مانده‌اند. رشد بخش خصوصی و کاهش انحصار هرچند نشانه‌های مثبتی برای آینده محسوب می‌شوند، اما زیان انباشته، مصرف بالای سوخت و ضعف صادرات همچنان به‌عنوان نقاط تاریک این صنعت باقی مانده‌اند.
